با توجه به انقطاع فرهنگی، اغتشاش و نابسامانی در معماری دوره معاصر این سرزمین، خانه های شکل گرفته در این دوران، پاسخگوی بسیاری از روابط و نیازهای فرهنگی و اجتماعی مردم این مرز و بوم نیست. از این رو شناخت مفاهیم و عناصر هویت ساز در معماری خطه کاشان نقشی بسیار مهم و کلیدی را در روند ساختن مساکن با هویت و پاسخده به نیازهای فرهنگی و اجتماعی ساکنان جامعه امروزی این منطقه ایفا خواهد کرد. در جهت تبیین و شناسایی عناصر و مفاهیم هویت ساز، دو نمونه از خانه های تاریخی در شهر کاشان، با به کارگیری روش کیفی و با رویکرد توصیف و تحلیل محتوا، مورد مطالعه و واکاوی قرار گرفتند. بر اساس نتایج حاصله، عناصر هویت ساز به دو بخش طبیعی و کالبدی تقسیم شدند؛ همین طور مفاهیم هویت ساز نیز تعیین شد، که برخی از این مفاهیم و اصول فکری هم راستا با نظریه های صاحب نظران و برخی دیگر نیز به صورت نسبی همسو با نظریه های صاحب نظران ارزیابی شد. عناصر طبیعی هویت ساز عبارت اند از: آب، باد، نور و گیاه. عناصر کالبدی نیز شامل: ورودی، هشتی، شاه نشین، تالار، ایوان، حیاط مرکزی، دالان رابط، مهتابی، بادگیر و حوضخانه. مفاهیم و اصول فکری تأثیرگذار بر شکل گیری مسکن در شهر کاشان عبارت اند از: درونگرایی، مرکزگرایی، ارتباط معماری با طبیعت، به کارگیری اصول هندسی در شکل گیری فضاها و تصاویر بصری در کالبد، توجه به رعایت سلسله مراتب و ارزش گذاری فضاها در پلان، انعطاف پذیر بودن فضاها، تناسب و تعادل در ارتباط معماری با عناصر طبیعی و همساز بودن با بوم و اقلیم منطقه؛ از جمله مواردی بودند که به عنوان مفاهیم قطعی و شفاف در شکل گیری معماری خانه های شهر کاشان مشاهده شد. در ادامه تبیین مفاهیم هویت ساز خانه های شهر کاشان، برخی ویژگی ها و مفاهیم نیز با کیفیت تأثیرگذاری نسبی ارزیابی شد (که به صورت کامل و قطعی نمی توان به عنوان یک اصل هویت ساز شناخت) که عبارت اند از: خودبسندگی یا به کارگیری مواد و مصالح همان منطقه و اقلیم در ساخت بنا، مردم واری یا رعایت تناسب بین اندام انسانی و اندام بنا، شفافیت و تداوم.

یکی از دستاوردهای معماری تاریخی کاشان استفاده از نورگیرهای سقفی در خانه های تاریخی این مناطق بوده است. پژوهش ها نشان داده کیفیت و عملکرد این نورگیرها به عواملی مانند نوع آن، فاصله از دیگر بازشوها، اندازه و مصالح، زاویه انسداد، مساحت روشنایی ایجاد شده، تعداد و میزان بهره وری آن ها وابسته است. لذا برای ارزیابی تاثیر عملکرد این نورگیرها بر معماری خانه های تاریخی کاشان، باید تمامی موارد فوق مورد ارزیابی قرار گیرند. پژوهش حاضر با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و میدانی به تحلیل تاثیر عملکرد نورگیرهای سقفی بر معماری خانه بروجردی ها به عنوان نمونه انتخابی می پردازد. نتایج نشان می دهد که عملکرد نورگیرها از طریق تعداد، اندازه و مساحت فضای روشن شده توسط آن بر تناسبات معماری موثر بوده است. همچنین ساختار سه جزیی نورگیرها هندسه و فرم معماری فضاهای مرتبط را مشخص می کرده و رسمی بندی جزیی از ساختار نورگیرهای سقفی در کاشان بوده که راه حلی برای هدایت نور به درون بنا بوده است؛ همچنین فاصله نورگیرها از یکدیگر نشان می دهد که مقیاس و ابعاد فضا در ارتباط با آن ها شکل گرفته است و ضریب بهره وری 50 درصدی نورگیرها نشان از عملکرد قابل قبول و انتخاب درست مصالح آن ها در تامین نور بنا دارد.

خانه های تاریخی کاشان را می توان مجموعه بی نظیری از معماری تاریخ ایران دانست که از جهت معماری ویژگی های منحصر به فردی دارد و دارای تزئینات معماری بی نظیری شامل کتیبه نگاری، نقش های گیاهی، هندسی و حیوانی است. هدف پژوهش، تحلیل و طبقه بندی نقش های گیاهی خانه های تاریخی کاشان است. از این رو، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که نقش‏های تزیینیِ خانه‏های تاریخی کاشان شامل چه گونه هایی است و در چه دسته بندی هایی جای می‏گیرند؟ رویکرد تحقیق کیفی و روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی و تاریخی بوده و گردآوری اطلاعات به روش اسنادی و میدانی انجام گرفته است.  یافته ها نشان می دهد که نقوش گیاهی به کاررفته در معماری کاشان در پنج دسته قابل گروه بندی هستند: بر اساس شیوه گسترش نقش، سبک، بیان فرم، نقوش ترکیبی و فن اجرا. این نقش ها شامل درخت سرو، درخت زندگی، گل و گلدان، ریزنقش به عنوان تک نگاره، برگ مو، میوه، انگور، برگ های پهن، گل وبوته، گل های رزت، برگ کنگری، برگ و برگچه، گل وغنچه، برگ های پالمتی، گل نیلوفر آبی و پیچک هستند که به دو سبک واقع گرا و غیر واقع گرا به کار رفته اند. نقوش در فرم های اسلیمی، ختایی، لچک و ترنج، دسته گل، تکرارشونده متناسب با فضای معماری شامل فضای مدور زیر گنبد، ستون ها، پایه های اصلی، طاق و نیم طاق ها و رخ بام استفاده شده اند. تزئینات به کاررفته در این ابنیه تحت تأثیر هنر ایران باستان، نگاره های عصر صفوی و تأثیرات هنر اشرافی قاجار به دلیل روابط با غرب بوده و نیز به سبب داشتن آب وهوای گرم و خشک و کمبود آب و پوشش گیاهی کاشان، سبب شد تا هنرمندان با به کارگیری مضامین گیاهی در پی رفع آن بوده و القاگر طبیعت زنده محیط زندگی خود باشند.

هنر گچ بری از جمله هنرهای ایران به شمار می رود که از دیرباز در معماری ایران رواج داشته است. این پژوهش برای مطالعه نقوش گچ بری معماری خانه های تاریخی ایران، مشخصا به خانه بروجردی های کاشان می پردازد. هرچند در نگاه اول چنین به نظر می رسد که این نقوش جنبه تزیینی دارند و صرفا جلوه گر زیبایی بصری هستند، با نگاهی عمیق تر به آن ها می توان دریافت که در بسیاری موارد بر مفاهیمی دلالت دارند که نه تنها در فرهنگ ایران جنبه نمادین یافته اند، بلکه بیانگر باورها و اعتقادات ایرانی اسلامی نیز هستند. تنوع به کاررفته در گچ بری های خانه بروجردی ها بسیار چشمگیر بوده و نشان دهنده معماری ارزشمند عصر خود در شهر کاشان است. اهداف اصلی پژوهش، شناسایی و گونه شناسی نقوش گچ بری خانه بروجردی ها و پی بردن به مفاهیم آن هاست که غالبا مبتنی بر باورهای دینی و فرهنگی ایران هستند و جنبه نمادین یافته اند. بر این اساس سوالات اصلی پژوهش عبارت اند از: 1. گونه های نقوش گچ بری در خانه بروجردی ها کدام اند؟ 2. این نقوش بر چه مفاهیمی دلالت دارند؟ نتایج به دست آمده نشان می دهد نقوش مزبور که به گونه های گیاهی، انسانی، حیوانی و همچنین موجودات افسانه ای به چشم می خورند، بعضا حامل مفاهیم نمادین اساطیری و مقدس هستند. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی بوده و با استفاده از بررسی های میدانی و مطالعات کتابخانه ای انجام شده است، بدین نحو که ابتدا تصویربرداری دقیق و مناسبی از گچ بری ها انجام شده و سپس بر اساس مطالعات کتابخانه ای، هر نقش از وجه معنایی مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. در این مسیر، موقعیت هر نقش روی نقشه پلان معماری خانه و همچنین روی تصاویر با استفاده از نرم افزار گرافیگی مشخص شده است.

در معماری مفاهیمی چون سبک ساخت و نوع عملکرد پس از چگونگی شکل گیری مکان ساخته شده، قابل تفسیر است. آنگونه که در آثار و بناها شاهد هستیم، معماری ایرانی بسط دهنده شعور انسان در ساخت و در بطن این معماری، شمایل گوناگون تحت تاثیر این اندیشه واحد می باشد. در این میان الگوهای معماری بومی گیلان شکل متفاوتی با تاثیر از عواملی محیطی و اجتماعی و زاییده کنش و واکنش متقابل انسان و طبیعت پیرامون به خود گرفته است. علی رغم تفاوت ویژگی های کالبدی و کارکردی معماری این منطقه در پاسخ به نیازهای اقلیمی با دیگر نقاط ایران، به نظر می رسد که رد شاخص های معنایی معماری ایرانی در این بوم قابل تشخیص است. از آن جایی که مسکن در تطابق با نیاز های اساسی بشر، در بسترهای اقلیمی مختلف از گذشته تا به امروز به عنوان مقدم ترین کاربری هویت بخش هر منطقه معانی متفاوتی یافته است، از این رو این پژوهش در پی تطبیق ویژگی های معماری ایرانی در معماری مسکن بومی گیلان است. بر این اساس در این مطالعه، پس از یک بازنگری بر ویژگی های معماری ایران ضمن مطالعه معماری گیلان و قم، به شناخت اشتراکات معنایی به واسطه مقایسه تطبیقی دو خانه در دو اقلیم پرداخته می شود. برای نیل به مقصود از روش پژوهش تحلیلی-توصیفی و استدلال منطقی در بخش مبانی و از روش تطبیقی در بخش مطالعه میدانی مرتبط با تحلیل ویژگی های خانه ها بهره گرفته شده است و در نهایت نتیجه گیری همخوانی شاخص های معنایی معماری ایرانی در معماری منطقه گیلان مطرح می گردد.

بحث درباره ی زیبایی در هنرهای تجسمی و نیز معماری، همواره از دغدغه های هنرمندان، معماران و حتی فلاسفه بوده است، و نظرات متفاوتی نیز در این زمینه وجود دارد. در اوایل قرن بیستم و در پی جنبش های هنری پیش آمده در جهان، هنرمندان زیادی برای تعریف اصول زیبایی در هنرهای تجسمی تلاش کردند که ما امروزه این دانش را با نام مبانی هنرهای تجسمی می شناسیم. این پژوهش با انتخاب خانه ی بروجردی ها که در سال 2015 توسط گردشگران، به عنوان نمونه ی برتر یونسکو معرفی شده است و تحلیل بصری آن بر اساس اصول نُه گانه ی چارلز جنسن برای بالندگی بصری که عبارتند از: 1-تناسب، 2-تباین (کنتراست)، 3-تعادل، 4-هماهنگی (کمپوزیسیون)، 5-تنوع، 6-ریتم، 7-تنوع در ریتم، 8-حرکت و 9-غالب بودن نقطه ی تمرکز، سعی دارد به صورت تصویری رعایت این اصول را در بنای مورد نظر اثبات نماید تا به دلیل انتخاب آن برسد. به این منظور تصاویر بر اساس اصول گفته شده و به روش توصیفی تحلیلی آنالیز شده اند و برای اثبات اصل تناسب نیز از نرم افزار ریاضی PhiMatrix که یابنده ی نسبت زرین می باشد؛ استفاده شده است. بر مبنای تحلیل های به دست آمده، اصول مورد نظر به شکل نیرومندی در طراحی بنا رعایت شده اند.

بادگیر به عنوان یکی از عناصری که از شاهکارهای مهندسی معماری بومی ایران است، به منظور ایجاد آسایش و تهویه طبیعی استفاده می شود. این عنصر، جزئی از کالبد ساختمان های مناطق گرم می باشد. همچنین از آن برای برقراری جریان هوا و خنک کردن آب در آب انبارها استفاده می شود. باتوجه به اهمیت انرژی و پیش بینی افزایش مصرف و در نتیجه رویارویی با کمبود آن در اقلیم های گرم، ضرورت ساخت بادگیر برای استفاده از انرژی های تجدیدپذیر نمایان می شود. این موضوع که در کدام شهرها و به چه صورت می توان از بادگیر درجهت پیش بینی راه حلی برای این بحران استفاده کرد، مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در این پژوهش که از نوع کیفی-قیاسی و رویکردی تفسیری-تاریخی می باشد به معرفی نمونه موردی های بادگیرهای چپقی سیرجان، باغ دولت آباد و خانه بروجردی ها پرداخته می شود تا با ردیابی ریشه های تاریخی بادگیر در معماری سنتی، به منظور بهینه سازی آن در معماری امروز به کار گرفته شود. نتایج تحقیق نشان می دهد که بادگیر سازوکاری پایدار در معماری و سازه ای مناسب برای تنظیم شرایط محیطی و اقلیمی بنا است. همچنین، با در نظرگرفتن نقاط ضعف و قوت بادگیرهای سنتی و اندیشیدن تدابیری برای استفاده نوین از آن در معماری عصر حاضر، راهکارهایی برای مدیریت بهینه مصرف انرژی پیشنهاد شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.